Chanakyashreyika-chapter 2- “Anvekṣikī: The Intelligence You Either Use or Waste”
Chanakyashreyika-chapter
2- “Anvekṣikī: The Intelligence
You Either Use or Waste”
आन्वीक्षिकी सर्वविद्यानां प्रदीपः
सर्वकर्मणाम् ।
आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वत् साधनमर्थस्य ॥[1]
चाणक्यश्रेयिका
:- श्रीगणेशाय नमः। श्रीगुरुभ्यो नमः।
आचार्यचाणक्यं
मम अभिवन्दनम्।
अत्र ‘अन्वीक्षिकी’ शब्दस्य विच्छेदं प्रवक्ष्यामि—‘अनु’ इति अर्थेन पश्चात् इति ज्ञातव्यम्, तथा ‘ईक्षण’ इति शब्दस्य अर्थः अवलोकनम् इति। अथ अर्थः अन्वीक्षणस्य। गुरुवर्यः चाणक्यः पाठयति यत् अन्वेक्षणम् बुद्धिसामर्थ्यस्य योजकः अस्ति। सर्वे वैज्ञानिकाः आविष्काराः अन्वीक्षिकया सम्भवाः। अन्वेक्षणम् तु खलु विद्वत्तायाः घटकं ज्ञेयम्। सूत्रे इति लिखितम् अस्ति यत्—अन्वीक्षिकी सर्वविद्यानां प्रदीपः। एतस्य वाक्यस्य अर्थः अस्ति यत् जीवने, शास्त्रे, कलाक्षेत्रे, कश्चिदपि विषयः अस्ति चेत्, यदि अन्वेक्षणम् अस्ति, तत्र सुयशः अवश्यम्। अधुना प्रवक्ष्यामः यत् अन्वीक्षिकी किमर्थं धर्मस्य आश्रयः भवति ?
पश्यामः तावत्—यतः अन्वेक्षणम् परिपूर्णतया सर्वं परीक्षते, सम्परीक्ष्य लोके प्रस्तुतयति। धर्मः तु केवलं सत्यम्। अन्वेक्षणम् धर्मं चरति; तस्य आचरणेन जनाः अर्थं प्राप्नुवन्ति। जीवने किमर्थम् अन्वीक्षिकी आवश्यकी? कथं ताम् आचरितव्या? —इति चिन्तनीयम्।
वयं सर्वे अवलोकनं कर्तव्यम् यत् किं
प्रकारेण वयं ज्ञानं प्राप्नुवन्तः, किं अस्ति तस्य स्रोतः। ब्रह्मचर्यस्य पालनं करणीयम्। ब्रह्मचर्यस्य
मम मनसोक्तः अर्थः अस्ति यत् धर्मानुसारेण सर्वं कर्म ध्यानपूर्वं मनसाभिग्रहेण
करणीयम्। एतादृशं आचारपालनं कृत्वा मनुष्यस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं
प्राप्नुवन्ति, एषा सिद्धिः एव मनुष्यं महत् अर्थं प्राप्तुं सामर्थ्यं यच्छति।
अन्वीक्षिकी–ज्ञानं त्वं प्रयत्नतः यशः, कीर्तिं, धनं,
सिद्धिं च दत्त्वा त्वाम् एतस्मिन् लोके सर्वेषां श्रेष्ठतमं कृत्वा सुजयां प्रददाति।
ध्येयहीनः पुरुषः एतत् तत्त्वम् आचरितुं असमर्थः भवति। सर्वदा सर्वत्र अन्वेक्षणम्
करणीयम्।– अन्वेक्षणम् ज्ञानं न हि
केवलं पठनार्थम्; एतत् तु खलु अनुभवनार्थम्।
अथ सारः— “महत् सामर्थ्यं यत् व्यर्थं भवति, तत् न आचरितव्यम्,
यथा विवृते पञ्जरे तिष्ठति विहङ्गः ।
—न विहङ्गः विहाय इच्छति, न च सः तस्य पक्षाणां महत्त्वं जानाति।
अतः तस्य सामर्थ्यं व्यर्थं ज्ञेयम्।“
इति बोध्यम।
-Shrutika Patankar ©
The term "Anvekshiki" refers to heightened intellect.
It can be broken down into two parts. "Anu," which means
"after" or "followed by," and "Eksha," derived
from the root "eekshana," which means "to see." To convey
this meaning more effectively, I will use the word "inspect." Thus,
the term "Anvekshana" is formed. In this context, Acharaya Chanakya
shares the essence of knowledge—knowledge of various kinds. Anvekshiki is a
fascinating concept worth contemplating. All the greatest inventions to date,
and the greatest invention yet to be born, are credited to Anvekshiki. It is a
part of one’s attitude towards knowledge. The sutra states that it is
‘sarvavidyanam pradipaha,’ which implies that one who follows the philosophy of
anvekshana may be in any walk of life, in all actions, and is guaranteed to
excel there. Why it is the base of dharma? It tests. It tests every fact before
it is presented in this world. And dharma only comprises truth, the clear
reality. Thus, further, this ‘anvekshiki’ will be the reason to excel in
gaining Artha.
How, where and why to apply anvekshiki? By developing a thirst
for knowledge. By choosing how and what knowledge one is consuming. Being
conscious of what you are doing at the moment. And thus, generates power within
you to think supernaturally, think beyond what is visible to all and thus
greatest karma are born, and through the greatest karma greatest form of Artha
is guaranteed. The power of anvekshiki is to make you outstanding, survive and
dominate the competition. Now, if you are fragile enough to say no to the right
competition and deny continuous enhancement, anvekshiki may not befriend a
person like this. Where to apply Anvekshiki- Everywhere- Personal life,
professional life, social life and for self- Makes you an undefeatable
individual. Don’t believe it just by reading this. Do what it is- Test. Analyse.
I hereby sum up this as – “Having the potential to analyse and use
knowledge but not acting on it is a bird in a doorless cage—fed, miserable, and
gifted with wings it refuses to use.”
-Shrutika Patankar ©
[1] Kauṭilya.
Arthaśāstra. Prathama Khanda, Adhyāya 2, Sūtra 11.
Translated and edited by R. Shamasastry.
Comments